صرع و خواب
صرع و خواب؛ آیا کمخوابی باعث تشنج میشود و چگونه خواب را بهتر کنیم؟
نویسنده: رسول حمیدی چولابی | بازبین علمی: دکتر امید امانی
آخرین بازبینی علمی: شهریور ۱۴۰۵
- آیا کمخوابی واقعاً میتواند باعث تشنج شود؟
- خودِ خواب چه اثری بر فعالیت صرعی دارد؟
- بعضی انواع صرع بیشتر با خواب ارتباط دارند
- وقتی خوابگردی شبیه تشنج میشود
- صرع چگونه خواب را خراب میکند؟
- بیخوابی در افراد مبتلا به صرع چقدر شایع است؟
- اضطراب از تشنج میتواند خودش خواب را سختتر کند
- آپنه خواب؛ مشکلی که نباید از کنار آن گذشت
- آیا فقط تعداد ساعت خواب اهمیت دارد؟
- آیا درمان بیخوابی در فرد مبتلا به صرع ممکن است؟
- پس از یک شب بد چه کنیم؟
- داروی ضدتشنج را به خاطر خواب قطع نکنید
- برای داشتن خواب بهتر چه چیزهایی واقعاً اهمیت دارند؟
- آیا باید نگران تشنج هنگام خواب و SUDEP باشیم؟
- اگر تشنج شبانه اتفاق افتاد، خواب را نادیده نگیریم
- حرف آخر؛ مراقبت از خواب بخشی از مراقبت از صرع است
بعضی رابطهها در پزشکی یکطرفه نیستند. خواب و صرع یکی از همین رابطهها هستند. فردی که صرع دارد ممکن است بهخاطر خود بیماری، تشنجهای شبانه، نگرانی از وقوع تشنج، عوارض داروها یا اختلالات خواب همراه، خواب خوبی نداشته باشد؛ از طرف دیگر، همین خواب آشفته یا کمخوابی میتواند در بعضی افراد احتمال وقوع تشنج را بیشتر کند.
همین رفتوبرگشت است که موضوع را پیچیده میکند. اگر کسی فقط بگوید «خوابم را درست کن تا صرعم بهتر شود»، بخشی از داستان را گفته است و اگر فرد دیگری بگوید «این خواب بد به خاطر صرع است و کاری نمیشود کرد»، باز هم بخشی از واقعیت را از دست داده است. پژوهشها خواب و صرع را بهعنوان یک تعامل دوطرفه بررسی میکنند؛ تعاملی که در آن هم مراحل خواب و فعالیت عصبی با صرع ارتباط دارند و هم خود تشنجها و درمان صرع میتوانند تداوم و کیفیت خواب را تغییر دهند.
این رابطه در سالهای اخیر دقیقتر مطالعه شده است و امروز میدانیم که خواب فقط یک پسزمینه برای بیماری نیست. وضعیت خواب میتواند روی فعالیت صرعی اثر بگذارد و در مقابل، صرع و درمان آن میتوانند معماری خواب و کیفیت بیداری روزانه را تغییر دهند.
آیا کمخوابی واقعاً میتواند باعث تشنج شود؟
این یکی از اولین سؤالهایی است که بسیاری از مبتلایان به صرع دارند، و پاسخ دقیق این است که در بعضی افراد، کمخوابی میتواند خطر تشنج را افزایش دهد. مرورهای علمی و مطالعات بالینی، ارتباط میان محرومیت از خواب و افزایش احتمال تشنج یا فعالیتهای صرعی را نشان دادهاند؛ با این حال، شدت این ارتباط از فردی به فرد دیگر یکسان نیست و سازوکار دقیق آن هنوز کاملاً روشن نشده است. (مقاله مربوطه)
به همین دلیل نمیتوان یک عدد ثابت تعیین کرد که مثلاً بگوییم «کمتر از شش ساعت خواب حتماً باعث تشنج میشود». مقدار خواب، زمان خواب، نظم برنامه خواب و حتی الگوی خاص تشنجهای هر فرد میتوانند در این رابطه نقش داشته باشند.
یک مطالعه طولی نیز نشان داد که تغییرات شخصی در زمان به تخت رفتن و زمان بیدار شدن ممکن است برای شناسایی خطر تشنج در روز بعد اهمیت بیشتری از تغییرات کوتاهمدت در مدت خواب داشته باشند؛ البته این یافته به معنای آن نیست که مدت خواب بیاهمیت است یا یک ساعت خواب مشخص برای همه افراد نسخهای استاندارد محسوب میشود. (مقاله مربوطه)
ممکن است فردی یک شب خواب بسیار کوتاهی داشته باشد و تشنجی تجربه نکند و فرد دیگری با شرایط مشابه، تغییر محسوسی در کنترل تشنج خود ببیند. بنابراین، اگر متوجه شدهاید که تشنجهای شما پس از چند شب خواب ناکافی، بیدار ماندن طولانی، شبکاری یا جابهجایی شدید ساعت خواب بیشتر میشوند، این الگو ارزش ثبت و مطرح کردن با متخصص مغز و اعصاب را دارد.
خودِ خواب چه اثری بر فعالیت صرعی دارد؟
خواب یک حالت یکنواخت نیست. مغز در طول شب میان مراحل مختلف خواب حرکت میکند و هر مرحله الگوی متفاوتی از فعالیت عصبی دارد؛ همین تفاوتها در افراد مبتلا به صرع اهمیت پیدا میکنند. مرورهای جدید نشان میدهند که تشنجها و تخلیههای صرعی بینتشنجی در برخی مراحل خواب، بهویژه خواب غیرREM، بیشتر دیده میشوند و در خواب REM معمولاً سرکوب بیشتری دارند. (مقاله مربوطه)
بهویژه در خواب غیرREM، افزایش همزمانی فعالیتهای عصبی میتواند شرایطی ایجاد کند که تخلیههای صرعی راحتتر ظاهر شوند. در مقابل، خواب REM معمولاً با الگوی متفاوتی از فعالیت شبکههای مغزی همراه است و میتواند برای بسیاری از انواع تشنج اثر مهاری بیشتری داشته باشد. (مقاله مربوطه)
فعالیت صرعی در مغز با وضعیت خواب تغییر میکند.
اما از این یافته نباید نتیجه گرفت که «خواب عمیق بد است» یا باید از خواب جلوگیری کرد. خواب عمیق برای سلامت مغز، حافظه و بازیابی بدن ضروری است و محروم کردن فرد از خواب نهتنها درمان صرع نیست، بلکه در برخی افراد میتواند خودِ عامل تشدیدکننده باشد.
اهمیت علمی این موضوع جای دیگری است: وقتی پزشک میخواهد فعالیت صرعی را بررسی کند، خواب میتواند اطلاعات تشخیصی مهمی در اختیار او قرار دهد. به همین دلیل در بعضی شرایط، EEG در خواب یا بررسیهای طولانیتر میتواند نسبت به ثبت صرفاً در بیداری اطلاعات بیشتری فراهم کند. (مقاله مربوطه)
بعضی انواع صرع بیشتر با خواب ارتباط دارند
همه تشنجها یک شکل ندارند و همه افراد مبتلا به صرع هم الگوی یکسانی از تشنج ندارند. در برخی سندرمها، تشنجها عمدتاً هنگام خواب رخ میدهند یا در زمانهای نزدیک به بیدار شدن بیشتر دیده میشوند.
بعضی تشنجهای شبانه میتوانند به شکل حرکات ناگهانی و کوتاه، بالا آمدن بدن، چرخیدن، حرکات شدید اندامها یا رفتارهایی ظاهر شوند که از بیرون حتی ممکن است شبیه خوابگردی یا وحشت شبانه به نظر برسند. برخی از الگوهای صرعی نیز ارتباط مشخصی با زمان بیدار شدن دارند و همین مسئله میتواند بخشی از سرنخ تشخیصی باشد.
در صرع میوکلونیک جوانان نیز مشکلات خواب موضوعی شناختهشدهاند. یک مرور نظاممند در سال ۲۰۲۴ که ۳۱ مطالعه را بررسی کرد، شیوع بالاتر برخی اختلالات خواب، کیفیت خواب پایینتر، افزایش خوابآلودگی روزانه و تغییراتی در معماری خواب را گزارش کرد؛ هرچند یافتهها برای همه متغیرها یکدست نبودند. (مقاله مربوطه)
برای همین، جمله «تشنج من فقط شبها اتفاق میافتد» اطلاعات مهمی است و نباید به حساب یک مشکل ساده خواب گذاشته شود. زمان وقوع تشنج، مدت آن، شکل حرکات و اینکه آیا اپیزودها با الگوی مشابهی تکرار میشوند یا نه، میتواند برای پزشک ارزش تشخیصی داشته باشد.
وقتی خوابگردی شبیه تشنج میشود
یکی از سختترین موقعیتها برای خانوادهها این است که یک رفتار عجیب شبانه ببینند و ندانند دقیقاً با چه چیزی روبهرو هستند. فرد ممکن است ناگهان بنشیند، دستوپا بزند، فریاد بزند، از تخت بیرون بیاید یا حرکتی پیچیده انجام دهد.
از طرف دیگر، برخی تشنجهای شبانه نیز میتوانند حرکات پیچیده و غیرمعمول داشته باشند. به همین دلیل، صرف اینکه یک رفتار در خواب رخ داده است، برای تشخیص «پاراسومنیا» کافی نیست. (مقاله مربوطه)
تفاوت در مدت اپیزود، زمان وقوع در طول شب، تکراری بودن الگو، میزان تعامل با محیط، توانایی فرد برای به خاطر آوردن رویداد و اینکه آیا اپیزودها همیشه تقریباً به شکل مشابه رخ میدهند یا نه، میتواند در افتراق کمککننده باشد؛ با این حال، این نشانهها بهتنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمیکنند.
اگر تشخیص میان تشنج و پاراسومنیا دشوار باشد، شرح حال دقیق، ویدئوی ایمن از اپیزود در خانه و در صورت نیاز بررسیهایی مانند ویدئو-EEG یا پلیسومنوگرافی همراه با EEG میتوانند به روشن شدن موضوع کمک کنند. این افتراق اهمیت زیادی دارد، چون درمان این دو وضعیت یکسان نیست.
صرع چگونه خواب را خراب میکند؟
رابطه از آن طرف هم ادامه پیدا میکند. خودِ تشنج میتواند خواب شبانه را قطع کند و پس از تشنج نیز فرد ممکن است برای مدتی دچار گیجی، خستگی یا افزایش نیاز به استراحت باشد. تکرار این وقفهها میتواند پیوستگی خواب را کاهش دهد و باعث شود فرد صبح احساس کند با وجود زمان کافی در تخت، خواب ترمیمکنندهای نداشته است.
بعضی افراد از بیدار شدنهای شبانه، ترس از تشنج در خواب یا نگرانی درباره اینکه آیا صبح سالم از خواب بیدار خواهند شد رنج میبرند. اگر این نگرانیها مزمن شوند، خواب ممکن است از یک فرایند طبیعی به چیزی تبدیل شود که فرد هر شب آن را زیر نظر میگیرد.
به این وضعیت باید داروها را نیز اضافه کرد. داروهای ضدتشنج یا داروهای ضدصرع (Antiseizure Medications) اثر یکسانی بر خواب ندارند؛ بعضی داروها ممکن است خوابآلودگی روزانه را بیشتر کنند و بعضی دیگر در برخی افراد با بیخوابی یا تغییرات دیگر در ساختار خواب همراه باشند. (مقاله مربوطه)
به همین دلیل، اگر خواب شما بعد از شروع یک داروی جدید یا تغییر مقدار آن بهطور محسوسی عوض شده است، این تغییر را باید به پزشک اطلاع دهید. مسئله ممکن است واقعی باشد، اما راهحل باید از مسیر پزشکی دنبال شود، نه با قطع یا کاهش خودسرانه دارو.
بیخوابی در افراد مبتلا به صرع چقدر شایع است؟
بیخوابی و سایر مشکلات خواب در افراد مبتلا به صرع مسئلهای حاشیهای نیستند. یک فراتحلیل شامل ۲۵ مطالعه و مجموعاً ۸۱۹۶ نفر نشان داد که کیفیت خواب در افراد مبتلا به صرع، بهطور متوسط، از گروههای کنترل ضعیفتر است، اگرچه اختلاف در خوابآلودگی روزانه به اندازه کیفیت خواب واضح نبود. (مقاله مربوطه)
در یک مطالعه جدیدتر در سال ۲۰۲۶ که ۳۸۶ فرد مبتلا به صرع را بررسی کرد، ۶۰.۴ درصد شرکتکنندگان حداقل یک شکایت مرتبط با خواب داشتند و ۲۵.۶ درصد بیخوابی را گزارش کردند. این مطالعه تکمرکزی و مبتنی بر خودگزارشی بود و بنابراین نمیتوان این اعداد را به همه مبتلایان به صرع تعمیم داد، اما اهمیت غربالگری مشکلات خواب را بهخوبی نشان میدهد. (مقاله مربوطه)
این نکته از نظر بالینی مهم است، چون ممکن است پزشک و بیمار تمام توجه خود را صرف تعداد تشنجها کنند و خواب کمتر مورد توجه قرار گیرد. در حالی که بیخوابی میتواند با خستگی، خلق پایین، اضطراب و افت عملکرد روزانه همراه باشد و خودش به یک مشکل مستقل و قابلدرمان تبدیل شود.
اضطراب از تشنج میتواند خودش خواب را سختتر کند
برای کسی که سابقه تشنج دارد، نگرانی از خوابیدن کاملاً قابلفهم است. بعضی افراد از خودشان میپرسند: «اگر امشب تشنج کنم چه؟»، «اگر تنها باشم چه؟»، «اگر صبح بیدار نشوم چه؟» و ممکن است به همین دلیل مرتب وضعیت بدن و خواب خودشان را بررسی کنند.
مشکل زمانی ایجاد میشود که این مراقبت طبیعی تبدیل به گوشبهزنگی دائمی شود. فرد به تخت میرود، اما به جای اینکه ذهن و بدن را برای خواب آماده کند، مرتب در حال ارزیابی است که «آیا خوابم میبرد؟»، «آیا حرکتی کردم؟»، «آیا این حس قبل از تشنج است؟». در چنین شرایطی، نگرانی میتواند خودِ شروع و تداوم خواب را دشوارتر کند.
«ممکن است ذهنم نگران تشنج باشد» با «حتماً امشب تشنج خواهم کرد» یکی نیست. اما این تمایز به معنای نادیده گرفتن خطر پزشکی هم نیست؛ اگر فرد تشنجهای شبانه یا تشنجهای کنترلنشده دارد، نگرانی او باید در کنار ارزیابی پزشکی و اقدامات ایمنی مناسب دیده شود، نه اینکه صرفاً به اضطراب نسبت داده شود.
در اینجا گاهی کمککننده است که فرد تلاش نکند ذهنش را با زور خاموش کند. هدف بیشتر این است که از جنگیدن با هر فکر و هر احساس بدنی فاصله بگیرد تا خواب دوباره به یک فرایند طبیعیتر تبدیل شود.
اگر ترس از نخوابیدن یا ترس از اتفاق افتادن تشنج خودش تبدیل به عامل اصلی بیداری شده است، پرداختن به این چرخه اهمیت دارد. در چنین شرایطی، مطالعه بیشتر درباره ترس از نخوابیدن میتواند درک بهتری از این چرخه ایجاد کند.
آپنه خواب؛ مشکلی که نباید از کنار آن گذشت
یکی از مهمترین اختلالات خوابی که در افراد مبتلا به صرع باید مورد توجه باشد، آپنه انسدادی خواب (Obstructive Sleep Apnea) است. خرخر شدید، وقفههای تنفسی، احساس خفگی شبانه، سردرد صبحگاهی و خوابآلودگی روزانه فقط مشکلاتی برای کیفیت خواب نیستند؛ آنها میتوانند نشانه یک اختلال خواب مستقل و قابلدرمان باشند.
شواهد پژوهشی نشان دادهاند که بین آپنه خواب و بار تشنجی و برخی شاخصهای خطر در صرع ارتباط وجود دارد و شواهد اولیه از این احتمال حمایت میکنند که درمان آپنه با فشار مثبت مداوم راه هوایی یا CPAP ممکن است در برخی افراد به کنترل بهتر فعالیت صرعی کمک کند. با این حال، بخش قابلتوجهی از این شواهد مشاهدهای است و هنوز شواهد تصادفیسازیشده کافی برای اثبات یک رابطه علت و معلولی قطعی وجود ندارد. (مقاله مربوطه)
گاهی آنچه بیمار «خواب بد به خاطر صرع» تصور میکند، در واقع یک اختلال خواب مستقل و قابلدرمان است.
اگر فرد مبتلا به صرع با وجود فرصت کافی برای خواب همچنان بسیار خسته است، خرخر میکند یا کسی در کنار او متوجه قطع و وصل شدن تنفس در خواب شده است، بهتر است این علائم نادیده گرفته نشوند. بررسی آپنه خواب میتواند بخشی مهم از ارزیابی جامع خواب و صرع باشد.
آیا فقط تعداد ساعت خواب اهمیت دارد؟
مدت خواب مهم است، اما تنها متغیر نیست. زمان خواب، زمان بیداری و میزان منظم بودن آنها نیز میتوانند در الگوی تشنج و خواب اهمیت داشته باشند. یک مطالعه طولی در افراد مبتلا به صرع نشان داد که تغییرات شخصی در زمان خواب و بیداری برای خطر تشنج در ۴۸ ساعت بعد میتوانند اهمیت داشته باشند؛ البته این نتیجه به معنی بیاهمیت بودن مدت خواب یا وجود یک زمان خواب ایدهآل برای همه نیست. (مقاله مربوطه)
برای همین، فردی که در طول هفته ساعت خوابش دائماً چند ساعت جابهجا میشود، شبهایی را تا صبح بیدار میماند و آخر هفته برنامه کاملاً متفاوتی دارد، ممکن است حتی با میانگین نسبتاً مناسب خواب نیز الگوی خواب نامنظمی داشته باشد.
اگر خود فرد مشاهده کرده باشد که بینظمی خواب با تغییر در تشنج همراه میشود، منظمتر کردن زمان خواب و بیداری میتواند هدف منطقیتری از وسواس روی یک عدد ثابت باشد. در کنار آن، باید از محرومیت واضح از خواب نیز تا حد امکان جلوگیری کرد.
آیا درمان بیخوابی در فرد مبتلا به صرع ممکن است؟
بله، و مهم است که بیخوابی را فقط به این دلیل که فرد صرع دارد، یک مشکل اجتنابناپذیر در نظر نگیریم. درمان شناختیرفتاری بیخوابی (CBT-I) یکی از درمانهای اصلی و مبتنی بر شواهد برای بیخوابی مزمن است و راهنماهای تخصصی نیز آن را بهعنوان درمان خط اول بیخوابی مزمن در بزرگسالان توصیه میکنند. (راهنمای مربوطه)
این درمان بر عواملی تمرکز میکند که بیخوابی را حفظ میکنند؛ از جمله ارتباط شرطی تخت و بیداری، افکار نگرانکننده درباره خواب، الگوهای نامنظم خواب و بیداری و رفتارهایی که ناخواسته چرخه بیخوابی را تداوم میدهند. برای آشنایی بیشتر با خودِ این درمان، میتوانید مقاله درمان شناختی رفتاری بیخوابی آنلاین؛ CBT-I چیست؟ را نیز بخوانید.
در یک کارآزمایی تصادفی در ایران با ۳۲۰ فرد مبتلا به صرع و بیخوابی متوسط تا شدید، مداخله CBT-I مبتنی بر اپلیکیشن در مقایسه با آموزش بیمار با بهبود کیفیت خواب، کاهش شدت بیخوابی و کاهش زمان شروع خواب همراه بود و شاخصهایی مانند اضطراب، افسردگی و کیفیت زندگی نیز بهتر شدند. (مقاله مربوطه)
یک کارآزمایی تصادفی جدیدتر که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد نیز CBT-I رایانهای را در بزرگسالان مبتلا به صرع بررسی کرد. در هر دو گروه شدت بیخوابی کاهش یافت، بنابراین تفاوت بین گروهها برای پیامد اصلی از نظر آماری معنادار نبود؛ با این حال، در گروه CBT-I رایانهای افزایش مدت خواب و کاهش علائم افسردگی نیز مشاهده شد. (مقاله مربوطه)
در نتیجه، هدف درمان بیخوابی این نیست که فقط فرد «بیشتر در تخت بماند» یا هر شب خودش را مجبور به خوابیدن کند. هدف، اصلاح عواملی است که بیخوابی را حفظ میکنند و کمک به این است که خواب دوباره به یک فرایند طبیعیتر تبدیل شود.
اگر بیخوابی مزمن دارید، میتوانید بررسی مسیرهای علمی درمان بیخوابی؛ روشهای علمی، CBT-I و درمان بدون دارو را نیز مطالعه کنید.
پس از یک شب بد چه کنیم؟
اگر یک شب خوب نخوابیدهاید، لازم نیست روز بعد با وحشت منتظر تشنج باشید. البته برای فردی که میداند کمخوابی یکی از محرکهای شخصی اوست، خواب ناکافی باید جدی گرفته شود؛ اما نگرانی افراطی نیز میتواند خواب شب بعد را دشوارتر کند.
بهتر است روز بعد تا حد امکان برنامه نسبتاً عادی خود را حفظ کنید و اجازه ندهید یک شب بد، چند روز بینظمی خواب ایجاد کند. خواب روزانه طولانی یا جابهجایی شدید ساعت خواب شب بعد ممکن است ریتم خواب را بیشتر بههم بزند، بنابراین بهتر است جبران خواب با افراط انجام نشود.
اگر احساس میکنید از صبح تا شب منتظر تشنج هستید، هر علامت بدن را زیر نظر میگیرید و همین نگرانی باعث شده شبها نتوانید بخوابید، مشکل دیگر فقط کمبود خواب نیست. در چنین شرایطی، صحبت همزمان با پزشک درباره کنترل تشنج و ارزیابی بیخوابی میتواند مفید باشد.
داروی ضدتشنج را به خاطر خواب قطع نکنید
این نکته آنقدر مهم است که ارزش تکرار دارد. اگر احساس میکنید بعد از شروع یک داروی ضدصرع خوابتان بدتر شده، بیشتر خوابآلود شدهاید یا الگوی خوابتان تغییر کرده، این مسئله میتواند واقعی باشد و ارزش بررسی دارد؛ اما راهحل آن قطع خودسرانه دارو نیست.
مرورهای علمی نشان دادهاند که اثر داروهای ضدصرع بر خواب یکسان نیست و بسته به دارو، دوز و شرایط فرد میتواند متفاوت باشد. برخی داروها در مطالعات با خوابآلودگی بیشتر و برخی با بیخوابی یا تغییرات دیگری در خواب همراه بودهاند. (مقاله مربوطه)
خواب را درمان کنید، نه اینکه درمان صرع را بدون نظر پزشک تغییر دهید.
بسته به نوع دارو و نوع صرع، پزشک ممکن است بتواند زمان مصرف، مقدار دارو یا حتی نوع درمان را تغییر دهد، اما این تصمیم باید پزشکی باشد. قطع ناگهانی بعضی داروها میتواند کنترل تشنج را بدتر کند و در شرایط خاص خطر تشنج طولانی را افزایش دهد.
برای داشتن خواب بهتر چه چیزهایی واقعاً اهمیت دارند؟
خواب بهتر در فرد مبتلا به صرع الزاماً از مجموعهای از قوانین سختگیرانه به دست نمیآید. مهمتر از همه، ایجاد الگویی است که بدن بتواند آن را تا حد امکان پیشبینی کند.
زمان بیداری نسبتاً ثابت، فرصت کافی برای خواب، کاهش شبهای مکرر کمخوابی و پرهیز از تغییرات شدید در ساعت خواب، پایههای مناسبی هستند. نور روز و فعالیت بدنی منظم نیز میتوانند به تنظیم ریتم خواب و بیداری کمک کنند.
مصرف کافئین و الکل نیز باید با توجه به وضعیت فرد در نظر گرفته شود، بهویژه اگر فرد متوجه شده باشد که مصرف آنها در زمان خاصی با بدتر شدن خواب یا تغییر در تشنج همراه است. این توصیهها جایگزین درمان صرع یا درمان اختصاصی بیخوابی نیستند.
ورزش منظم نیز میتواند بخشی از یک الگوی سالم زندگی باشد و در مدیریت بیخوابی نقش داشته باشد. برای بررسی جداگانه این موضوع، مقاله آیا ورزش به درمان بیخوابی کمک میکند؟ میتواند شروع مناسبی باشد.
قرار نیست هر شب قبل از خواب حساب کنید «امشب چند ساعت باید بخوابم تا فردا تشنج نکنم؟» هدف این است که شرایطی ایجاد کنید که خواب طبیعیتر اتفاق بیفتد. اگر بیخوابی مزمن شده است، بهتر است به جای امتحان کردن راهکارهای پراکنده، از یک درمان ساختاریافته مانند CBT-I کمک بگیرید.
آیا باید نگران تشنج هنگام خواب و SUDEP باشیم؟
ترس از تشنج در خواب برای بسیاری از خانوادهها جدی است و صحبت درباره آن باید بدون ایجاد ترس غیرضروری انجام شود. مرگ ناگهانی و غیرمنتظره در صرع (SUDEP) یک عارضه نادر اما مهم صرع است و خطر آن در افراد مختلف یکسان نیست.
منابع تخصصی از جمله انجمن بینالمللی مقابله با صرع تأکید میکنند که خطر SUDEP در افرادی که تشنجهای تونیک-کلونیک مکرر و کنترلنشده دارند بیشتر است و بسیاری از موارد در شب یا هنگام خواب رخ میدهند. در عین حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که خوابیدن بهخودیخود خطرناک است. (راهنمای مربوطه)
پیشگیری بیش از هر چیز بر بهبود کنترل تشنج، بهویژه تشنجهای تونیک-کلونیک متمرکز است. منابع تخصصی همچنین بر پرهیز از محرومیت از خواب و بینظمی شدید خواب تأکید دارند. (مقاله مربوطه)
صحبت درباره SUDEP نباید به این نتیجه ختم شود که فرد از خوابیدن بترسد. هدف مشاوره این است که فرد و خانواده اطلاعات درست و قابلعمل داشته باشند و درباره اقدامات مناسب، با توجه به نوع تشنج و سطح خطر فرد، با تیم درمان صحبت کنند.
بسته به شرایط فردی، پزشک ممکن است درباره ایمنی شبانه، نظارت در خواب یا استفاده از برخی ابزارهای تشخیص تشنج صحبت کند. شواهد درباره توانایی این دستگاهها برای پیشگیری از SUDEP هنوز محدود است و هیچ ابزاری جایگزین کنترل مناسب صرع نمیشود.
اگر تشنج شبانه اتفاق افتاد، خواب را نادیده نگیریم
بعد از یک تشنج شبانه، طبیعی است که فرد و خانواده چند ساعت یا حتی چند شب نگران باشند. اما بهتر است حادثه را بهانهای برای بههم ریختن کامل برنامه خواب نکنیم.
بررسی اینکه چه زمانی تشنج اتفاق افتاده، شب قبل چقدر خواب وجود داشته، آیا دارویی فراموش شده، بیماری یا تب وجود داشته و آیا تغییر دیگری در برنامه رخ داده است، میتواند برای پیدا کردن الگو مفید باشد.
یک دفترچه ساده خواب و تشنج میتواند در این مسیر ارزشمند باشد. زمان رفتن به تخت، زمان تقریبی خوابیدن و بیدار شدن، بیداریهای شبانه، چرت روزانه، زمان مصرف داروها، عوامل استرسزا و زمان وقوع تشنج را تا حد امکان ثبت کنید.
این دادهها تضمین نمیکنند که علت را پیدا خواهید کرد، اما میتوانند گفتوگوی پزشک و بیمار را بسیار دقیقتر کنند. در بعضی افراد، همین ثبت منظم نشان میدهد که تغییر در خواب با الگوی خاصی از تشنج همزمان شده است.
چه زمانی باید خواب و صرع را با هم بررسی کرد؟
اگر مدتهاست خواب خوبی ندارید، مرتب شبها بیدار میشوید، صبحها خستهاید، خرخر شدید دارید، در طول روز خوابآلود هستید یا احساس میکنید بعد از بدتر شدن خواب، تشنجها هم تغییر میکنند، ارزش دارد این دو مسئله کنار هم بررسی شوند.
همچنین اگر رفتارهای غیرمعمول شبانه دارید و مشخص نیست تشنج هستند یا یک پاراسومنیا، بهتر است به جای حدس زدن، ارزیابی تخصصی انجام شود. در برخی موارد شرح حال و ویدئوی خانگی کمککننده است و در موارد دیگر ویدئو-EEG یا مطالعه خواب لازم میشود.
در کودکان نیز تغییر ناگهانی در رفتارهای شبانه، افت عملکرد روزانه، خرخر و علائم اختلال تنفسی، تشنجهای صبحگاهی یا اپیزودهای تکراری و کاملاً مشابه اهمیت بیشتری پیدا میکنند. کودکانی که رفتارهای حرکتی عجیب هنگام خواب دارند لزوماً صرع ندارند، اما همینطور نباید همه این رفتارها را خودکار به خوابگردی نسبت داد.
حرف آخر؛ مراقبت از خواب بخشی از مراقبت از صرع است
خواب و صرع دو خط جدا از هم نیستند که هرکدام مسیر خودشان را بروند. آنها در طول شب و روز روی یکدیگر اثر میگذارند. کمخوابی و بینظمی خواب در بعضی افراد میتوانند خطر تشنج را بیشتر کنند؛ تشنجها میتوانند خواب را قطع کنند؛ داروها ممکن است روی معماری خواب یا میزان خوابآلودگی اثر بگذارند؛ و اختلالاتی مانند آپنه خواب میتوانند وارد این چرخه شوند.
به همین دلیل، وقتی فرد مبتلا به صرع میگوید «خوابم خوب نیست»، بهتر است این جمله یک مسئله واقعی و قابلبررسی تلقی شود، نه یک شکایت فرعی. کیفیت خواب بخشی از کیفیت زندگی است و در بسیاری از افراد میتوان برای آن کاری انجام داد.
در عین حال، نباید خواب را به منبع دیگری برای ترس تبدیل کنیم. اگر هر شب با خودتان حساب کنید که آیا به اندازه کافی خوابیدهاید، آیا امشب خطر تشنج بیشتر است یا آیا با یک بیداری کوتاه اتفاق بدی خواهد افتاد، ممکن است نگرانی خودش خواب را دشوارتر کند.
هدف نه کنترل کامل خواب است و نه تضمین اینکه هیچ تشنجی رخ نخواهد داد؛ هدف این است که چیزهایی را که قابلتغییرند، تا حد امکان بهتر کنیم.
خواب منظمتر، درمان بیخوابی در صورت وجود، بررسی آپنه خواب، مصرف منظم داروها و پیگیری مناسب صرع، همگی میتوانند بخشی از این مسیر باشند.
اگر صرع دارید و خوابتان مدتهاست بههم ریخته، لازم نیست این مسئله را بخشی اجتنابناپذیر از بیماری بدانید. گاهی پشت یک «خواب بد» مشکلی وجود دارد که قابل شناسایی و درمان است؛ و گاهی اصلاح خواب یکی از قدمهای مهمی است که میتواند کیفیت زندگی را بهتر کند.
پرسشهای متداول
منابع علمی
- Sunwoo JS. Influence of sleep on seizures and interictal epileptiform discharges in epilepsy. Encephalitis. 2025;5(1):1–5. PMID: 39527944.
(لینک) - Sheybani L, Frauscher B, Bernard C, Walker MC. Mechanistic insights into the interaction between epilepsy and sleep. Nature Reviews Neurology. 2025;21(4):177–192. PMID: 40065066.
(لینک) - Bergmann M, Tschiderer L, Stefani A, et al. Sleep quality and daytime sleepiness in epilepsy: Systematic review and meta-analysis of 25 studies including 8,196 individuals. Sleep Medicine Reviews. 2021;57:101466. PMID: 33838598.
(لینک) - Yetkin O, Zarowski M, Baykan B. Sleep in juvenile myoclonic epilepsy: A systematic review. Seizure. 2024;120:61–71. PMID: 38908143.
(لینک) - Sleep and seizure risk in epilepsy: bed and wake times are more important than sleep duration. PMID: 36511881.
(لینک) - Dell'Aquila JT, Soti V. Sleep deprivation: a risk for epileptic seizures. Sleep Science. 2022;15(2):245–249. PMID: 35755914.
(لینک) - Liguori C, Toledo M, Kothare S. Effects of anti-seizure medications on sleep architecture and daytime sleepiness in patients with epilepsy: A literature review. Sleep Medicine Reviews. 2021;60:101559. PMID: 34710770.
(لینک) - Ahorsu DK, Lin CY, Imani V, et al. Testing an app-based intervention to improve insomnia in patients with epilepsy: A randomized controlled trial. Epilepsy & Behavior. 2020;112:107371. PMID: 32861897.
(لینک) - El Ahdab J, Grigg-Damberger M, Mouchati C, et al. Go! to sleep: A randomized, controlled trial for the treatment of chronic insomnia in adults with epilepsy. Epilepsy & Behavior. 2026;176:110878. PMID: 41547097.
(لینک) - Rehim ED, Vendrame M, Devinsky O. Obstructive sleep apnea in people with epilepsy: Modifying risk. Epilepsia. 2026. PMID: 42423624.
(لینک) - Henning O, Markhus R, Dornish EEJ, et al. Strange episodes during sleep - epilepsy or parasomnia? 2024. PMID: 38506017.
(لینک) - Mann C, Schubert-Bast S, Rosenow F, Strzelczyk A. Current perspectives in sudden unexpected death in epilepsy (SUDEP): epidemiology, research approaches and pathways to prevention. Neurological Research and Practice. 2026;8(1). PMID: 41877292.
(لینک) - Prevalence of sleep and mood disorders in people with epilepsy: A single-Center self-reported assessment. 2026. PMID: 42295180.
(لینک) - Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine. 2021. PMID: 33164742.
(لینک) - International League Against Epilepsy. SUDEP (Sudden Unexpected Death in Epilepsy).
(لینک)